Rys historyczny rozwoju i działalności dawnej Kopalni Węgla Kamiennego „Julia” w Wałbrzychu


Kopalnia Węgla Kamiennego „Julia” zlokalizowana jest w Wałbrzychu w dzielnicy Biały Kamień. Chociaż nie można ustalić dokładnego okresu powstania lokalnego górnictwa, wiadomo, że już w XVI w. wydobywano w tym rejonie węgiel w gminnych kopalniach. Obecność górnictwa węglowego w Wałbrzychu została potwierdzona np. w testamencie Dipranda Czettriza z 1536 r. O górnictwie w pobliżu wsi Biały Kamień dowiadujemy się np. w protokole sądowym z 1561 r. czy w przekazach z księgi kościelnej. Funkcjonujące kopalnie nie posiadały wówczas nazw. W 1770 r. zgodnie z ustanowionym przez państwo pruskie prawem górniczym, utworzono we wsi Biały Kamień gwarectwo o nazwie „Fuchs” i zgłoszono do Wyższego Urzędu Górniczego z siedzibą w Złotym Stoku. W kolejnych latach obszar górniczy kopalni „Fuchs” powiększał się przez przyłączanie w XIX w. sąsiednich małych kopalń. Nazwa „Consolidirte Fuchs” przetrwała do 1945 r., kiedy po przejęciu kopalń przez administrację polską zmieniono jej nazwę na kopalnia „Julia”. Od 1946 r. do 1949 r. nosiła ona nazwę „Biały Kamień”. W 1950 r. zmieniono nazwę na „Thorez”. W 1993 r. powrócono do nazwy Kopalnia Węgla Kamiennego „Julia”. W tym samym okresie w związku z podjęciem decyzji o likwidacji kopalni wałbrzyskich, postanowiono utworzyć w tym zabytkowym kompleksie górniczym Muzeum Przemysłu i Techniki, stanowiące swoisty pomnik techniki, tradycji górniczych i świadectwo wielkoprzemysłowego charakteru Wałbrzycha. Dziś zabytkowa, naziemna część dawnej kopalni „Julia” poddana gruntownej rewitalizacji stanowi znaczną atrakcję turystyczną, zaś unikatowy poprzemysłowy charakter kompleksu zaadaptowano na centrum kultury, sztuki, miejsce nauki i rekreacji.
Sięgając do początków górnictwa w rejonie należy pamiętać, że podstawą utrzymania mieszkańców Białego Kamienia było głównie rolnictwo, a górnictwo węgla dostarczało jedynie dodatkowych dochodów. Węgiel używany był jako opał w gospodarstwach domowych i wykorzystywany był również w warsztatach rzemieślniczych oraz w kuźniach. Prawo eksploatacji kopalń w Białym Kamieniu ustanawiali właściciele ziemscy poprzez ordynacje regulujące zasady zarządzania kopalnią i podział urobku. Kopalń było kilka, stanowiły wspólną własność kmieci i dziedzica. Wydobycie prowadzono okresowo. Ze sprzedanego węgla kmieć płacił podatek węglowy swojemu dziedzicowi. Początkowo wydobycie prowadzone było metodą odkrywkową na wychodniach pokładów węgla w pobliżu podnóża góry Chełmiec oraz w rejonie Lisiego Wzgórza. Była to eksploatacja metodami prostymi przy użyciu żelazka i perlika oraz kilofu. Do głębiej zalegających części złoża docierano podziemnymi wyrobiskami, początkowo sposobem duklowym tj. pionowymi wyrobiskami o przekroju kołowym o średnicy 0,5 – 1 m i głębokości jedynie kilku metrów. Po dotarciu do pokładu wybierano węgiel wokół osi dukli, następnie porzucano ją. Na taki system eksploatacji pozwalała ówczesna technika wydobywcza. Roczne wydobycie węgla na omawianym terenie wynosiło do połowy XVIII w. ok. 1760 – 2600 fur, czyli około 2400 – 3600 ton. Z uwagi na górzysty teren i trudności z odwadnianiem dotychczasowych wyrobisk zaczęto stosować model kopalni sztolniowej, co pozwoliło na zorganizowane i efektywniejsze wybieranie złoża. Od okresu administrowania na Śląsku państwowości pruskiej zmianie uległ system zarządzania kopalniami regulowany tzw. zasadą dyrekcyjną, oddającą kierowanie kopalnią w ręce urzędników państwowych. Ta regulacja prawna przyczyniła się do rozwoju lokalnego górnictwa i wprowadzaniu najnowszych osiągnięć techniki górniczej.

Eksploatacja złoża systemem sztolniowym do połowy XIX w.
Pole górnicze kopalni „Fuchs” zlokalizowane było początkowo w rejonie Lisiego Wzgórza. Złoże udostępniono kilkoma sztolniami na różnych poziomach. W 1781 r. we wschodnim zboczu Lisiego Wzgórza założono sztolnię „Górną” (Ober) na poz. + 454 m, którą drążono przez około 10 lat i osiągnęła ona długość około 700 m. W 1793 r. zawał unieruchomił tę sztolnię. W 1783 r. 22 metry poniżej „Górnej” sztolni rozpoczęto drążenie sztolni „Głębokiej” na poz. + 432 m, którą udostępniono niższe partie złoża. W pobliżu wykonano do niej dwa szyby „Stollen-schacht” i „Pfeilerschacht”. Na szczególną uwagę zasługuje fakt, iż w kopalni „Fuchs” dla usprawnienia transportu węgla postanowiono wykorzystać na wzór angielski drogę wodną do odstawy urobku sztolnią. Do realizacji tego projektu namówił kierownictwo kopalni ówczesny dyrektor Wyższego Urzędu Górniczego we Wrocławiu Friedrich von Reden. W 1791 r. rozpoczęto drążenie kolejnej sztolni „Dolnej”, którą później nazwano „Lisią”. Wylot jej umieszczono na wysokości + 410 m n.p.m. od strony wschodniej Lisiego Wzgórza. Uroczyste otwarcie sztolni miało miejsce 18 września 1794r. Sztolnia ta w 1821 r. uzyskała długość 1593 m, udostępniając 19 pokładów węgla, należących wówczas do trzech kopalń: „Fuchs”, „Emilie” i „Luise Charlotte”. Sztolnia przystosowana była do spławu węgla łodziami. Urobek węglowy włóczony był po spągu chodników w skrzyniach do skrzyżowania ze sztolnią, gdzie z pomostu drewnianego przesypywany był do podstawionych łodzi. U wylotu sztolni znajdował się basen, przy którym mieściły się punkty wyładowcze. W 1808 r. sztolnią spławiono około 12860 ton węgla, pochodzącego z trzech kopalni: „Fuchs”, „Emilia” i „Luiza Charlotte”. Powstanie sztolni spławnej wprowadziło nową jakość i technologię do wałbrzyskiego górnictwa. Warto wspomnieć, że sztolnia oprócz funkcji transportowej, pełniła także rolę wyrobiska udostepniającego i odwadniającego. W 1800 r. zaczęto drążyć kolejną sztolnię Friedrich Wilhelm, założoną 20 metrów poniżej „Lisiej” sztolni, na poz. +390 m. Posiadała ona długość 3376 m i służyła do odstawy urobku i odwadniania 7 kopalń: „Fuchs”, „Fixstern”, „Franz Joseph”, „Goldene Sonne”, „Morgen und Abendstern”, „Luise Charlotte” i „Emilie”. W połowie XIX w. transport wodny okazał się zbyt mało wydajny względem zakładanych planów. W związku z tym w 1854 r. spuszczono wodę ze sztolni i osuszono spąg, na którym ułożono tory dla trakcji konnej. Przewóz konny okazał się bardziej wydajny, a zdolność przewozowa sztolni zwiększyła się do 480 ton/dobę. Likwidacja sztolni jako drogi transportowej węgla nastąpiła w 1867 r., po uruchomieniu ciągnienia wydrążonym szybem „Julia”, powstałym w ramach budowy kopalni głębinowej.
„Lisia” sztolnia już z chwilą jej uruchomienia została udostępniona zwiedzającym i stała się jedną z największych atrakcji turystycznych w rejonie wałbrzyskim. Odwiedzali ją licznie kuracjusze Starego Zdroju i Szczawna Zdroju, bywali tam królowie, członkowie rodzin panujących i wiele ówczesnych znakomitych osobistości. Organizowano dla nich wjazdy z muzyką, sztolnię oświetlono, a w podziemnych wyrobiskach przygotowywano wystawne przyjęcia. Tak w sztolni przyjmowana była m. in. księżna Izabela Czartoryska z Puław w 1816 r.
Od lat 30 XIX w. trwała rozbudowa kopalni. Gdy w połowie XIX w. zasoby węgla na poziomach sztolniowych zaczęły się kończyć, kierownictwo kopalni zadecydowało o budowie kopalni głębinowej. Już wówczas do Wałbrzych doprowadzono połączenie kolejowe z Wrocławia. Rozwój kolei i przemysłu ciężkiego różnych branży, będący efektem postępującej industrializacji Wałbrzycha stanowiły siłę napędową dla rozwoju górnictwa. Kolej umożliwiła transport węgla do odległych rynków zbytu stając się jednocześnie jego odbiorcą. Powstające fabryki, także te produkujące dla górnictwa, zwiększały zapotrzebowanie na węgiel. Ta zależność na polu ekonomicznym doprowadziła do gwałtownego rozwoju technologii produkcji, transportu i jednocześnie kreowania nowoczesnych, wielkogabarytowych zakładów przemysłowych wyposażonych w nowoczesne i wydajne maszyny parowe. Takim zakładem stała się także kopalnia „Fuchs”. Pierwszą głębinową kopalnią w Zagłębiu Dolnośląskim była kopalnia „Zofia” powstała w 1840 r. w Jedlinie Zdroju.

Eksploatacja złoża kopalnią głębinową w I połowie XIX w.
Model kopalni głębinowej charakteryzował się tym, że pokłady węgla na większych głębokościach udostępniano pionowymi szybami. Postanowiono na obszarze górniczym Biały Kamień utworzyć trzy niezależne pola górnicze: – „Centralne” z szybami Julius, Ida i Dampf – „Zachodnie” z szybami Hans-Heinrich, Hochwald i Bolko – „Wschodnie” z szybami Bismarck, Fuchsberg i Gustav. Pola te nie były wówczas ze sobą połączone wyrobiskami podziemnymi, jednak wraz z rozwojem kopalni i drążeniem kolejnych wyrobisk dochodziło do łączenia wyrobisk na głębszych poziomach.
Do głębienia szybów w polu Centralnym przystąpiono w 1865 r. Pierwszym zgłębionym szybem był szyb „Julius”(po 1945 r. „Julia”), który w 1867 r. uzyskał głębokość 100 m. (poziom II + 288 m n.p.m.). W następnych latach po zgłębieniu szybu założono kolejne dwa poziomy: – w 1873 r. poziom III (+ 230 m) – w 1914 r. poziom IV (+ 180 m) Nad szybem postawiono basztową murowaną wieżę szybową typu Malakow o historyzującym wystroju architektonicznym. W budynku mieściła się maszyna wyciągowa, osie kół sterujących oraz suwnice. Wieża mieściła wielopiętrowe klatki wydobywcze.
W 1869 r. przystąpiono do głębienia szybu „Ida” (po 1994r. „Sobótka”) odległego od szybu „Julius” około 55 m. Do poziomu II (+288 m) dotarto w 1876 r. Szyb otrzymał na powierzchni podobną jak „Julius” murowaną wieżę wyciągową typu Malakow. W latach 1884-1892 dla odciążenia pracy szybów Julius i Ida, w odległości około 35 m na południe od szybu „Ida” zgłębiono szyb pomocniczy „Dampf” do poziomu II (+ 288 m). Służył on do opuszczania drewna oraz odwodnienia kopalni.
Kopalnia II poł XIX w. wyposażona była w liczne maszyny służące do urabiania urobku, transportu, odwadniania. Maszyny zasilano parą techniczną. Dla zapewnienia sprawnego funkcjonowania urządzeń mechanicznych wybudowano budynek warsztatów, w którym mieściła się ślusarnia i kuźnia oraz stolarnia. Aby zabezpieczyć dostawy pary technicznej do maszyn, równolegle między szybami wybudowano kotłownię I. Budynki nadszybia i budynek kotłowni połączono łącznikiem, tworząc razem zwartą budowlę przemysłową. Od lat 50-tych XIX w. zaczęto uszlachetniać węgiel wzbogacając go mechanicznie. Znaczną część przerabiano w przykopalnianych koksowniach.
Wzrastające zapotrzebowanie na parę dla maszyn było przyczyną budowy w sąsiedztwie nadszybi kolejnych dwóch kotłowni: II (1872 r.) i kotłowni III (1882 r.). W latach 1909-1910 przystąpiono do modernizacji urządzeń kopalnianych i wybudowano zakładową elektrownię tzn. zespół generatorów prądu i kompresorów sprężonego powietrza, który ulokowano w budynku przylegającym do nadszybia szybu „Dampf”. W latach 1888 – 1914 przeprowadzono rozbudowę obiektów przeróbki mechanicznej węgla, zawierającej sortownię, płuczkę i flotację.
Dla zabezpieczenia pary technicznej dla elektrowni wybudowano nowoczesną IV kotłownię z dwoma chłodniami kominowymi. Wówczas kotłownie II i III przestały pełnić swoje funkcje i w latach 20-tych XX w. budynki te zaadaptowano na kopalniane warsztaty naprawcze i magazyny. Po likwidacji elektrowni zakładowej w 1968 r. urządzenia elektryczne zdemontowano, a w budynku tym umieszczono rozdzielnię główną kopalni R102 oraz magazyn urządzeń elektrycznych. Pierwsze pomieszczenia do przebierania się załogi i kąpieli po pracy mieściło się w budynku-łączniku między szybami „Julius” i „Ida” Budowę większej łaźni górniczej rozpoczęto w 1905 r. W budynku tym umieszczono szatnię łańcuszkową na 3500 stanowisk oraz łaźnię natryskową i lampiarnię. Prace budowlane ukończono w 1915 r.

Po zgłębieniu szybu „Julius” do poziomu III na głębokość 210 m, przystąpiono w latach 1890-1893 do zabudowy nad szybem zastrzałowej stalowej wieży wyciągowej konstrukcji kratowej nitowanej, którą wkomponowano w basztową wieżę wyciągową murowaną typu Malakow. W pobliżu wybudowano nowy budynek w którym zamontowano dwie parowe maszyny wyciągowe, które pracowały do 1911 r. do czasu wymiany na elektryczne. Szyb „Ida” otrzymał stalową wieżę dopiero w 1903 r., którą również wkomponowano w basztową wieżę murowaną typu Malakow. Wieże stalowe po odpowiednim wzmocnieniu przetrwały do chwili obecnej i stanowią charakterystyczna dominantę w układzie przestrzennym kompleksu kopalni.

Rozbudowa kopalń Gwarectwa „Fuchs” w I połowie XX w.
W 1907 r. Gwarectwo „Fuchs” powiększyło się poprzez wykupienie sąsiedniego Gwarectwa „David”, znajdującego się na terenie dzisiejszej dzielnicy Konradów i Szczawna Zdroju. W 1920 r. Gwarectwo Fuchs zostało wykupione przez Koncern Scheringa i kopalnia przeszła na własność spółki Kokswerke und Chemische Fabriken A.G. w Berlinie, a następnie od 1928 r. przeszła na własność przedsiębiorstwa wielozakładowego Niederschlesische Bergbau A. G. (Nibag). W 1929 r. do kopalni „Consolidirte Fuchs” przyłączono sąsiednią kopalnię „Consolidirte Segen Gottes” znajdującą się na terenie dzisiejszej dzielnicy Stary Zdrój w Wałbrzychu. W 1931 r. kopalnia „Segen Gottes” została zalana wodą. W 1938 r. kopalnia ta została odwodniona od strony szybu „Julius”. Następnie uruchomiono wydobycie węgla w tej kopalni, które skierowano na szyb „Julius”. Od tego czasu szyby „Tiefbau I i II” kopalni „Segen Gottes” stały się szybami pomocniczymi kopalni. W 1945 r. zmieniono nazwę szybów „Tiefbau I i II” na szyby „Chwalibóg I i II”. W latach 1938-1944 Gwarectwo „Fuchs” uzyskiwało wydobycie 1.200.000-1.400.000 ton węgla rocznie.
Rozwój kopalni w II połowie XX w. i likwidacja górnictwa.

Po II wojnie światowej w dniu 11 lipca 1945 r. kopalnia została przyjęta pod administrację polską. Obszar górniczy kopalni został poszerzony o pole górnicze szybu „Teresa” znajdujące się w dzielnicy Rusinowa. Po 1945 r. wybudowano na powierzchni kopalni kolejne obiekty o charakterze przemysłowym. W latach 1955-1956 wzniesiono budynek sztygarówki, w którym mieściły się biura ruchu kopalni. W latach 1963-1978 na bramie wejściowej wybudowany został budynek markowni, w którym znajdowały się biura ewidencji załogi i wartownia. W latach 1974-1978 powstał budynek nowej łaźni i szatni, w którym znalazły miejsce pomieszczenia na czystą odzież dla załogi dołowej oraz nowe sanitariaty i boksy kąpielowe.
Na początku lat 90-tych XX w. kopalnie dolnośląskie postawiono w stan likwidacji uznając je za trwale nierentowne. W 1991 r. wstrzymano wydobycie węgla z przyczyn ekonomicznych w polu Wschodnim kopalni. Szyby „Teresa”, „Chwalibóg”, „Krakus” i „Wanda” zasypane zostały skałą płonną. Pozostawiono tylko 30 m odcinek rury szybowej szybu „Chwalibóg I” do odwodnienia kopalń wałbrzyskich. Szyb „Pokój” został w 1992 r. zakryty płytą betonową celem pozostawienia ujęcia wody pitnej dla Jedliny Zdrój. Pozostawione obiekty przemysłowe na powierzchni przeznaczono na działalność przemysłową i handlową lub wyburzono. W dniu 20.09.1996 r. kopalnia „Julia” zakończyła wydobycie węgla. W dniu 17.08.1998 r. kopalnia zakończyła likwidację wyrobisk podziemnych i wyłączyła główne odwadnianie i główne wentylatory. W dniu 30.10.1998 r. przystąpiono do likwidacji stacji ratowniczej, szybu i urządzeń wyciągowych szybu „Jan”. Szyb zasypano, a obiekty poprzemysłowe przeznaczono na inną działalność gospodarczą. W 1999 r. rury szybowe szybu „Julia” i „Sobótka” zasypane zostały grubym kamieniem – melafirem. W szybie „Sobótka” pozostawiono od powierzchni 40 m odcinek rury szybowej prowadzącej zabytkowej historycznej „Lisiej” sztolni.
Z wszystkich kopalń wałbrzyskich zabudowa powierzchni kopalni „Julia” przy ul. Wysockiego 29 w Wałbrzychu jest najstarszym i najlepiej zachowanym zespołem zabytkowych budowli przemysłowych z końca XIX i początku XX w. Dziś stanowi przykład lokalnego dziedzictwa kulturowego i jednocześnie świadectwo industrialnego charakteru Wałbrzycha.

Opracowanie przygotowane na podstawie dokumentów dr inż. Eufrozyny Piątek