01_Basen portowy przed wylotem Lisiej Sztolni

Historia kopalni Julia

Dolnośląskie Zagłębie Węglowe jest najstarszym regionem wydobycia węgla kamiennego w granicach dzisiejszej Polski. Źródła pisane podają, że niewielkie kopalnie działały w okolicy Wałbrzycha już w XVI wieku, ale nie posiadały one wówczas nazw. Za umowną datę powstania kopalni „Fuchs” (niem. Lis) w Białym Kamieniu (dziś dzielnica miasta) można uznać rok 1770, kiedy ustanowiono w Prusach nowe prawo górnicze. W kolejnych latach obszar powiększał się poprzez przyłączanie sąsiednich mniejszych pól wydobywczych. Nazwa kopalni wielokrotnie się zmieniała, w 1945 r. nosiła miano „Julii”, w latach 1946 – 1949 „Biały Kamień”, by w roku 1950 stać się kopalnią „Thorez” (po Maurycym Thorezie, francuskim polityku i komuniście, premierze Francji w latach 1946 – 47, zm. w roku 1964). W 1993 r. na trzy ostatnie lata działalności wydobywczej powrócono do imienia „Julia”.

Od XVIII do XX w. system eksploatacji złoża zmieniał się, w zależności od zapotrzebowania na węgiel i zaawansowania techniki wydobywczej. Budynki, które zachowały się na terenie Parku Wielokulturowego Stara Kopalnia, zostały wzniesione pomiędzy 1867 a 1924 r., gdy na terenie kopalni „Fuchs” wdrażano i rozwijano model kopalni głębinowej. Wcześniej wydobycie węgla prowadzone było metodą odkrywkową w pobliżu podnóża góry Chełmiec oraz w rejonie Lisiego Wzgórza. Była to eksploatacja metodami prostymi przy użyciu żelazka i perlika oraz kilofu. Do głębiej zalegających części złoża docierano podziemnymi wyrobiskami, początkowo sposobem duklowym tj. pionowymi wyrobiskami o przekroju kołowym o średnicy 0,5 – 1 m i głębokości jedynie kilku metrów. Po dotarciu do pokładu wybierano węgiel wokół osi dukli, a następnie ją porzucano.

Z uwagi na górzysty teren i trudności z odwadnianiem dotychczasowych wyrobisk zaczęto stosować model kopalni sztolniowej. Złoże udostępniono kilkoma sztolniami na różnych poziomach. Jedną ze sztolni była  „Lisia sztolnia”,  uroczyście otwarta 18 września 1794r. Udostępniała 19 pokładów węgla należących wówczas do trzech kopalń: „Fuchs”, „Emilie” i „Luise Charlotte”. Przystosowana była do spławu węgla łodziami.

W połowie XIX w. zasoby węgla na poziomach sztolniowych zaczęły się kończyć, kierownictwo kopalni zadecydowało o budowie kopalni głębinowej. W tym samym okresie dochodziło do przyłączania się małych lokalnych kopalni (m.in.  „Maksymilian”, „Fuchsberg”, „Dorf”, „Hochwald”, Goldene Sonne” i „Einikeit”) do gwarectwa „Fuchs”.

W 1865 r. opracowano projekt kopalni głębinowej „Fuchs” w obszarze górniczym „Biały Kamień”. Pierwszym zgłębionym szybem był szyb „Julius”(po 1945 r. „Julia”), w 1869 r. przystąpiono do głębienia szybu „Ida” (po 1945r. „Sobótka”). W latach 1884-1892 dla odciążenia pracy szybów Julius i Ida, zgłębiono szyb pomocniczy „Dampf”, który służył do opuszczania drewna oraz odwodnienia kopalni.

W 1920 r. Gwarectwo Fuchs zostało wykupione przez Koncern Scheringa i kopalnia przeszła na własność spółki Kokswerke und Chemische Fabriken A.G. w Berlinie, a następnie od 1928 r. Niederschlesische Bergbau A. G. (Nibag). W 1929 r. do kopalni „Consolidirte Fuchs” przyłączono sąsiednią kopalnię „Consolidirte Segen Gottes”.

Pod polską administrację kopalnia została przyjęta 11 lipca 1945 r., działając nieprzerwanie do 20.09.1996. Dwa lata później zlikwidowano wyrobiska, pozostawiając jedynie w szybie „Sobótka” 40 m odcinek rury szybowej, prowadzącej do zabytkowej „Lisiej sztolni”.

Projekt bez tytułu (9)

Powołanie Muzeum Przemysłu i Techniki

Muzeum Przemysłu i Techniki powołane zostało zarządzeniem Wojewody Wałbrzyskiego z dnia 11.01.1993r, jako Oddział Muzeum Okręgowego w Wałbrzychu. W grudniu 1999 r. Zarząd Miasta Wałbrzycha nieodpłatnie przekazał nowemu oddziałowi 28 budynków (w tym większość wpisanych do rejestru zabytków), znajdujących się na terenie dawnej kopalni Julia oraz 279 maszyn i urządzeń, pochodzących nie tylko z „Julii” lecz też z pozostałych kopalni wałbrzyskich: tu były przewożone z likwidowanych w latach 90. XX w. zakładów.

W roku 2009 powstała w tym miejscu instytucja kultury Park Wielokulturowy Stara Kopalnia, w skład której weszły Oddział Archeologii oraz Muzeum Przemysłu i Techniki, wyłączone ze struktur Muzeum Miejskiego. Misją Starej Kopalni stało się stwarzanie warunków do udostępniania obiektów oraz zgromadzonych zabytków i eksponatów dla zwiedzających, a także upowszechnianie i popularyzowanie dobra kultury w zakresie historii, nauki, techniki i kultury górniczej oraz prowadzenie działalności kulturalnej, naukowo-badawczej i edukacyjnej w zakresie wymienionych dyscyplin.

W 2010 r. Gmina Wałbrzych pozyskała dotację z Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko, przeznaczoną na ochronę i zachowanie dziedzictwa kulturowego o znaczeniu ponadregionalnym z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Projekt „Rewitalizacja i adaptacja na cele kulturalne byłej KWK „Julia” pozwolił nie tylko na uratowanie zabytkowej substancji architektonicznej, ale też na jej przystosowanie do nowych funkcji i rozpoczęcie długofalowego procesu rewitalizacji Wałbrzyskiego Zagłębia Węglowego. W listopadzie 2014 roku uroczyście otwarto Park Wielokulturowy Stara Kopalnia po remoncie, udostępniając trasę podziemną, warsztaty mechaniczne, maszynownię szybu Julia oraz Sobótka. Od tego czasu działające w strukturach instytucji Muzeum Przemysłu i Techniki sukcesywnie rozbudowuje ekspozycję muzealną, oferując zarówno stałe, jak też czasowe wystawy.

04_Kopalnia Fuchs pomiędzy 1893, a 1901 r. (ze zbiorów Muzeum Porcelany w Wałbrzychu)

Dział Archeologii

Obecny Dział Archeologii został powołany 1 maja 1987 roku jako Oddział Archeologiczny Muzeum Okręgowego w Wałbrzychu. Był pierwszą i jedyną wydzieloną komórką zajmującą się archeologią w ramach ówczesnego województwa wałbrzyskiego. Z powodu braku miejsca w siedzibie macierzystej, został tymczasowo placówką zamiejscową w Kamieńcu Ząbkowickim.

Do jego głównych zadań należało zbieranie i dokumentowanie zabytków archeologicznych zwią zanych z dziejami Śląska, w granicach województwa, poprzez podejmowanie własnych badań terenowych, przyjmowanie darów i depozytów, prowadzenie działalności naukowej, głównie w zakresie opracowywania zbiorów, współpraca z Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków w Wałbrzychu przy ochronie nieruchomych i ruchomych zabytków archeologicznych oraz sprawowanie opieki nad stanowiskami archeologicznymi, leżącymi we wschodniej części województwa.

W grudniu  2003 roku placówka została przeniesiona do Wałbrzycha i ulokowana w budynku Sztygarówki, na terenie Oddziału Muzeum Przemysłu i Techniki. Od 1 stycznia 2009 roku Oddział Archeologiczny wszedł w skład instytucji kultury Parku Wielokulturowego – Stara Kopalnia w Wałbrzychu jako Dział Archeologii.